Ігар Аліневіч пра ўмовы ў папраўчых лагерах: суіцыды, здзекі і поўнае бяспраўе

alinevich_igar Сайт abc-belarus.org апублікаваў ліст Аліневіча, у каторым ён пракаментаваў заяву Алёны Красоўскай-Каспяровіч аб тым, што ў беларускіх турмах умовы палепшыліся:

“Выйшаўшы з чарговага штрафнога ізалятара, даведаўся, што ў друку ўздымалася пытанне аб становішчы ў турмах і зонах. З усмешкай прачытаў артыкул Aлены Красоўскай-Каспяровіч пра тое, як «за 5 гадоў сітуацыя змянілася ў лепшы бок». Я асабіста назіраў прыезд у зону Красоўскай-Каспяровіч і Ліхавіда, бачыў іх так званую «інспекцыю». Ліхавід быў у чырвонай куртцы з капюшонам, які закрываў амаль увесь твар, як у Кені ў Саўс парку. Мабыць, ён хацеў, каб яго не пазналі. Але хлопцы з «дзясяткі» (выпраўчая калёнія №10 – заўвагі рэдактара) апазналі Мікіту, бо сустракалі яго з ШІЗА, дапамагалі яму. Вельмі шкада, што, прайшоўшы ўшчыльную міма мяне, ён не распытаў мяне . Я б расказаў, як у ШІЗА цяпер зімой у зэкаў забіраюць трусы, як не даюць ўзяць з сабой ручнік і мыла для ног, кружку для піцця. Бо ў яго час, 5 гадоў таму, гэта ўсё яшчэ было.
Смешна чытаць усё гэта, калі на маіх вачах зоны ператварыліся ў лагеры позднесталинского тыпу, вядомыя як асаблаг. Вось толькі нумароў на спінах не хапае – прагрэс. На маёй памяці з паляпшэнняў было толькі павелічэнне ліміту атаваркі  для злосных парушальнікаў з адной базавай велічыні да двух – 360 000 рублёў. Затое спіс пагаршэнняў … І фруктовыя пасылкі забаранілі, і сродкі гігіены сталі ўключаць у вага перадачы, і ўтрыманні з заробку павялічылі з 3/4 да 90%, і асабістыя тазікі / вядра пазабаранялі, і час спаткання паменшылі, і юрыдычную літаратуру забаранілі – усяго не пералічыш. Надыйшоў час расказаць, як усё ідзе на самай справе. Хай ведаюць усе.

Прынцыповае адрозненне постсавецкіх зон ад ГУЛАГа: няма голаду, баракі больш-менш ацяпляюцца, няма самазабойчай працы, забойства зэкаў больш не штодзённасць. У сучасных зонах амаль зжытае масавае збіццё зэкаў. Яшчэ ў 2001 годзе на жодзінскім цэнтрале  арыштаваных сустракалі турэмшчыкі з кіянкамі і віталі: «Сардэчна запрашаем у «Чорны Бусел». Збівалі для прафілактыкі. Віцебскую турму залівалі крывёю яшчэ ў 2006-2010 гадах. Мае прыгоды ў Амерыканцы  – усяго толькі дзіцячая шпацыр па параўнанні з тымі турмамі. Хоць у 2012 годзе групу зэкаў збівалі і ў зоне, быў выпадак. А кропкавыя збіцці без усялякай неабходнасці працягваюцца і цяпер.

Кулак у зонах таксама ня гуляе, але гэта дзякуючы абароне нефармальнага арыштанцкага кодэкса. Прымяніць неабгрунтаванае гвалт да іншага зэку – бязмежжа, за каторае адказваюць адпаведна. Зрэшты, турэмшчыкі актыўна выцясняюць арыштанцкія традыцыі; калі гэта адбудзецца, наступіць сапраўднае бязмежжа.

За апошнія гады падцягваюць матэрыяльна-бытавое забеспячэнне. Робіцца гэта за кошт саміх зэкаў, роля турэмшчыкаў зводзіцца да выбіваннем неабходных сродкаў. Аднак матэрыяльщыну паляпшаюць толькі такую, якой можна пусціць пыл у вочы ўсякім, хто прыязджае з праверкамі. Вось прычына еўрарамонтаў і плазмаў у ленкомнатах. Але мы-то ведаем: дзе паказуха – там туфта.

Паралельна вонкавым прыгажосцям забаранілі разеткі ў жылых секцыях, а ў кабінках туалетаў няма дзвярэй. Афіцыйна з посуду дазволена адна кружка (кераміка забароненая). У чым рыхтаваць кашы і салаты? Для гэтай мэты служаць пластыкавыя кантэйнеры, якія сёння забараняюць у перадачах. Канфіскоўваюць электрачайнікі.

Нельга насіць швэдар з воўны. На зіму і лета адна мадэль чаравікаў, з звычайнай абуткам перыядычна змагаюцца, адбіраюць. Афіцыйна нельга шорты і спортшапочку. Адсутнічае межсезонка: порхаўка, куртка, паліто. Альбо роба, альбо ватоўка. Нават манікюрные абцужкі / нажніцы ў пераліку дазволеных рэчаў адсутнічаюць, на этапе адбіраюць. Што казаць – шчотку зубную трэці месяц не магу купіць, няма.

Але матэрыяльныя ўмовы – не галоўнае. Па-людску можна і ў руінах жыць. Значна важней сацыяльныя ўмовы: прававое становішча і культурна-псіхалагічная атмасфера. І вось тут сталінскія парадкі квітнеюць і пахнуць практычна ў першапачатковым выглядзе.

Галоўная рыса, атрыманая ў спадчыну сучаснасцю ад ГУЛАГа – атмасфера ўсёдазволенасці з боку турэмшчыкаў. Арыштант не прызнаецца за паўнавартаснага чалавека, у дачыненні да яго дазволена ўсё. Такое адчуванне накатвае з першых жа дзён.

Механіка рабства пачынаецца з маналіту пад назвай «рэжым». Кожны дзень зэк абавязаны выходзіць у сталовую, незалежна ад уласнага жадання і надвор’я. Для самастойнага прыгатавання ежы часу часта не застаецца. Потым ідуць такія ж абавязковыя паходы ў клуб на нікому не патрэбныя выхаваўчыя мерапрыемствы. Выхад у санчастку, магазін, лазню таксама адбываецца строем і строга па камандзе.

Увесь дзень ператвараецца ў дурныя перамяшчэння ўзад-наперад, абавязкова строем, ня расцягваючыся, па пяць у шэраг. За гэтым адмыслова сочаць. Не дайшоўшы да лакальнага ўчастка атрада якіх-небудзь 20 метраў, дзяжурны наглядчык спыніць шыхт і прымусіць выстраіцца па 5 у шэраг, каб зрабіць апошнія некалькі крокаў.

Літаральна перад вячэрай пайшоў дождж, але выходзіць усё роўна трэба. На прамзону, у цэха дайшлі прамоклыя да ніткі. Нагадаю, дажджавікоў у нас няма. А прама зараз хлопцаў зачынілі ў адстойнік  за тое, што загаралі ў лакалцы. Бо па ПУР (Правілы Унутранага Распарадку – заўвага рэдактара) вязьні ўвесь час павінны быць у робах.

Увесь час, не заняты сталовай, клубам, прамзоне і г. д. мы праводзім у сваіх карпусах. Атрад складае 100-200 чалавек. Лакальны ўчастак корпуса ўяўляе сабой невялікі вальер, за плотам і калючым дротам. Хадзіць у іншыя лакалкі і корпуса нельга, толькі з дазволу опера. Перасоўванні па зоне атрада ладзяць так, каб вязьні не перасякаліся адзін з адным. У зоне фактычна існуе дзясятак мікразонаў.

Жывем у секцыях на 25-70 месцаў. Выбіраць месца нельга, усё вырашае начальнік атрада або опер, а таксама актывісты. Па задумцы, усе павінны ў вольны час сядзець у ленкомнате або ў секцыях на табурэтках. Прыдумалі гэта далёкія ад жыцця людзі, таму масава не выконваецца такі рэжым. Секцыі фармуюць па прынцыпе сабраць разам абсалютна разнамасных людзей, каб не ўзнікала мужчынскага калектыву, каб людзі заставаліся псіхалагічна максімальна разрозненымі.

За масавым рэжымным дэбілізмам надыходзіць кропкавы, персанальны. У спякоту чапляюцца да незашпіленай верхняй гузіку, у холад – да падняты каўнер целагрэйкі або робы. Або забараняюць ісці на званкі, калі выйшаў пазней, каб не стаяць дзве гадзіны ў чарзе. Або запускаюць родных на спатканне ня раніцай, а пасля абеду, і не важна, што людзі прыехалі ў 8 гадзін. Або адпраўляюць пасылку назад, «забыўшыся» зрабіць пазнаку ў асабістай картцы.

Я нават шалік не магу завязаць так, як хачу, опер асабіста адчытваў мяне за гэта! Памятаю, як трэба было ставіць атас, каб … памыцца. Я не жартую: калі заставалі за абліваннем вадой на ўмывальніку, саджалі ў ШІЗА за «парушэнне распарадку дня». Гэта ва ўмовах, калі душ – 1 раз у тыдзень. Такая колькасць Дэпартамент лічыць цалкам дастатковым.

Каб патэлефанаваць дадому, мне трэба напісаць адразу некалькі заяў на кожны званок, здаць разам з усімі ў пэўныя дні, каб іх падпісалі праз 2-3 тыдні. Гэта значыць кожны месяц зона выдае некалькі тысяч лістоў для абсалютна безсэнсоўнага рытуалу падпісвання. Бо званок ўсё роўна запішуць ў адзіны часопіс рэгістрацыі. Уся гэтая бюракратычная валакіта ўведзена з адной мэтай: адбіць у зэка ўсякае жаданне тэлефанаваць дадому.

Часам гэта мае трагічныя наступствы. 18 мая хлопцу з майго атрада, схільнаму да суіцыду, начальнік атрада ня даў патэлефанаваць дадому маці. Там былі нейкія праблемы з маючай адбыцца свіданкай. А ўвечары Віталік павесіўся на прамзоне. Думаеце, штосьці памянялася? Не. Начальнік атрада быў адпраўлены ў адпачынак на паўтара месяца, пакуль усё ўляжацца. Як казаў адзін начальнік: «Мне табурэтку цяжэй спісаць, чым зэка».

Калі раней турэмшчыкі задавальнялі свае садысцкія схільнасці гвалтам, хамствам, бязмежжам, то цяпер маскіруюць іх пад патрабаванні папраўчай працэсу, распарадку дня і рэжыму. Адбываецца толькі перайначванне быдлячага адносіны да чалавека. Бо ў нармальным хляве скаціну трымаюць у цяпле, кормяць ўволю, не б’юць і не крычаць. Так і ў лагерах. Толькі хлеў застаецца хлявом, а скаціна жывёлу. Вы спытаеце: «Як вы гэта ўсё церпіце?» Зрэдку абурэння здараюцца, усё-ткі разумення паміж турэмшчыкамі і зэкамі становіцца ўсё менш. Як раз нядаўна быў кіпіш і ў нас, на ўзорна-паказальнай «тройцы». 22-23 чэрвеня зона адмовілася ад прыёму ежы. Наглядчыкі, большасць з якіх раней працавалі на малалетцы , усё ніяк не зразумеюць, што маюць справу з дарослымі людзьмі са сваімі норавамі. Іх актывісты чалавека “на кружку адсадзілі”, народ гэтага не зразумеў, абурыўся.

Але такія акцыі – вялікая рэдкасць. Бо ў руках адміністрацыі датэрміновае вызваленне любога зэка. Ды і ў цэлым эфектыўна працуе прынцып «падзяляй і ўладар». Усім патрабаванням рэжыму і г. д. ў значна меншай ступені схільныя актывісты. Раней іх называлі «лагернага прыдуркамі», а цяпер папросту «казлы». Актывісты – ніжняе звяно зонаўскай адміністрацыі з ліку саміх зэкаў. Афіцыйна іх павінны выбіраць асуджаныя ў атрадах, але на справе іх прызначаюць зверху.

Турэмшчыкі ствараюць ім адносна лепшыя ўмовы жыцця ў абмен на службу. Часам актывіст па свайму ўплыву пераўзыходзіць шмат каго з супрацоўнікаў. Ім часцей даюць спаткання, звычайна на трое сутак, даюць больш званкоў, дадатковыя пасылкі, скрозь пальцы глядзяць на іх парушэнні. Ім дазваляюць хадзіць у госці ў іншыя лакалкі або на стадыён па-за графіка, у душ. Часам даюць ўласныя кабінеты.

Але гэта дробязі. Маючы доступ да пэўных наглядчыкаў па родзе выкананай службы, яны могуць вырашаць розныя пытанні. Дадатковыя суткі на свіданцы, вагу дасылаемых прадуктаў, дадатковую пасылку, спальнае месца, пасада актывіста, і галоўнае – датэрміновае вызваленне; нават нацкаваць турэмшчыкаў на непажаданага зэка або, наадварот, адмазаць ад спагнання – усё магчыма.

Казлы, якія прыбылі з «дзясяткі», апынуліся вельмі адкрытыя. Хваліліся, як за пару пачкаў цыгарэт ці кава «адстрэльвалі»  характарыстыкі, шляхам інтрыг ў кабінетах «ушатывали» з пасадаў сабе падобных. Пра карупцыю і казаць залішне: прадавалі ўсё.

Вырашэнне пытанняў, зразумела, адбываецца на платнай аснове. Але не столькі асабіста на кішэню (хоць ёсць і такое), а праз афіцыйнае прыкрыццё: фонд калоніі. Будматэрыялы, фарба, шпалеры, вокны, грошы на афіцыйны рахунак, падпіска на газету «Працоўны шлях» – вось галоўны струмень. Гэта значыць так ўпадабаныя Красоўскай еўрарамонты робяцца за кошт сродкаў сваякоў асуджаных, выручаных адладжанай сістэмай вымагальніцтва. У зоне спецыяльна ствараецца штучны дэфіцыт матэрыяльных і сацыяльных выгод, дзеля «пераадольвання» каторага папаўняюцца рахункі.

Атрымаць пасаду актывіста – «начапіць крыло» – запаветная мара многіх. Бо гэта не толькі палёгка уласнага жыцця, але і далучэнне да ўлады. З-за гэтай улады ў лагеры кожны дзень ідзе сапраўдная вайна. Вязьні і турэмшчыкі (я не перабольшваю) гуртуюцца ў кланы. Хто на каго ўплывае, ужо не разабраць.

Акрамя адкрытага прывілеяванага саслоўя сярод зэкаў ёсць і схаванае. Сексоты, стукачы, даносчыкі – адным словам, сукі. Вам уяўляецца пара-тройка нягоднікаў на атрад. Нажаль. Методыка турэмшчыкаў у тым, каб зсучыўся кожны.

Прапанова супрацоўнічаць закідваюць пры ўсякім зручным выпадку. Адзін атраднік выхваляўся мне, што ў яго атрадзе з 120 чалавек стукалі 65. Хочацца верыць, што гэта хлусня. Аднак у арыштанцкім асяроддзі ўжо даўно ніхто ніколі нічога ў адкрытую не гаворыць.

Шэпт, мігі, завэлюмаваныя фразы … Усё сказанае прылюдна данясуць турэмшчыкам – такое агульнае меркаваньне. Часам хуткасць складае ўсяго некалькі хвілін! Як правіла, выяўленым сукам люстрацыям тут жа  не наладжваюць. Больш выгадна ведаць who is who, каб у патрэбны момант нейтралізаваць гніду або запусціць у яго вушы дэзу.

Ссучиваюцца па розных прычынах. Для адных гэта першы крок па «чырвонай лесвіцы», каб стаць казлом, актывістам. Для іншых – абяцанне датэрміновага вызвалення. Для трэціх – матэрыяльнае падсілкоўванне (сексотам, каторыя нічога не маюць, даюць цыгарэты і чай). Па чацвёртае – магчымасць схадзіць у госці ў іншыя атрады, імунітэт ад дробных парушэнняў.

Але горш за ўсё тое, што нямала і добраахвотнікаў-энтузіястаў, стукачоў з задавальнення. На фоне агульнай забітасці і прыніжанасці стукач адчувае сваю значнасць за кошт таямнічай улады. Як я даведаўся праз гады, былі людзі, якія дапамагалі мне адной рукой і адначасова даносілі на мяне. Мабыць, падабалася гуляць лёсам. Увогуле, лагерная сістэма спрыяе масаваму ссучванню народа.

Жыццё ва ўмовах пастаяннага супрацьстаяння турэмшчыкаў, казлоў і сук накладвае свой адбітак. Нездарма барак часам называюць ужатнікам. Інтрыгі, каму падпілавалі капыты, каго ўкінулі – вось галоўныя навіны дня. А чаго яшчэ чакаць ва ўмовах іерархіі і дэфіцыту?

Меры заахвочвання складаюцца ў праве на паляпшэнне ўмоў утрымання. Гэта права на дадатковую атаварку ў некалькі соцень тысяч рублёў, а таксама права на дадатковыя спаткання і пасылкі. Якое? Выхоўваюць як сабаку, ежай. Неспадзяванка ў тым, што большасць зэкаў не маюць сродкаў атаварыцца нават на стандартны ліміт у 900 тысяч рублёў (5 базавых велічыняў). Больш за тое, многія «палепшаннікі» не маюць нават на 360 тысяч (2 базавыя велічыні), мінімальны ліміт для злоснікаў  і зыскавікоў .

Аналагічная сітуацыя і са спатканнямі: да большасці проста ніхто не прыязджае. Тым больш, у нас у лагерах на спатканні дапускаюцца толькі блізкія сваякі. Дзядзькі, цёткі, стрыечныя браты і сёстры, сябры, калегі, аднакласнікі – забаронена. Гучыць неверагодна, бо мы прывыклі да стэрэатыпаў з кінафільмаў, але гэта праўда. ДВП  крычыць пра важнасць падтрымання сацыяльных сувязяў, і ў той жа час сячэ іх.

Але працягну пра грошы. Як так атрымліваецца, што ў людзей няма нават  900 тысяч на атаваркі? Пераважная большасць зэкаў – ўтрыманцы, жывуць на дасланыя на асабісты рахунак грошы. Таму што сумленнай працай у зоне зарабіць немагчыма.

Большасць (прыблізна 80% ад колькасці) працаўладкаваныя толькі фармальна: працы няма. Іх выводзяць на прамзону для галачкі (што само па сабе разбэшчвае чалавека). Тыя ж, хто працуе, дзеляцца на дзве няроўныя групы.

Першыя – некалькі дзясяткаў шчасліўчыкаў – сапраўды могуць атрымліваць мільёны, бо занятыя на высокадаходных вытворчасцях (тэнты, мэбля). Другая група – тыя некалькі соцень зэкаў, на працы якіх трымаецца ўся прамзона. Іх «зарплаты» нельга назваць грашыма.

Напрыклад, зэк які працуе на “шматпіле” (станок для абразной дошкі) поўны працоўны дзень атрымлівае на рахунак … 40 тысяч! Згодна з кодэксам, спачатку пагашаюцца выдаткі на ўтрыманне, але не менш за 10% заробку ідзе на асабісты рахунак. Значыць, заробак складае 400 тысяч. Як ??? У некалькі разоў менш мінімалкі! Іншы мой знаёмы працаваў на лесапільні, яшчэ ў той час, калі на асабісты рахунак залічалася не менш за 25% (да восені 2013). Працуючы на ​​паўтары стаўкі, па 12 гадзін, у выходныя і па начах, ён атрымліваў 90-120 тысяч.

Пракуратура і Мінпрацы ўсё гэта пакрываюць, скаргі безсэнсоўныя. Працоўны дагавор з асуджаным ня заключаецца, адпаведны пункт у кодэксе адрэдагавалі яшчэ некалькі гадоў таму. Фактычна ў краіне дзейнічае сістэма рабскай працы, якая закранае дзясяткі тысячаў чалавек.

Людзі выжываюць, як могуць, падпольна займаюцца усялякімі рамёствамі. Але гэта забаронена, укідваць маментальна, калі няма даху з боку турэмшчыкаў. Думаеш, калі зэк пагодзіцца на «чырвоную дах», ён будзе ў долі? Не. Дах-турэмшчык забірае сабе ўсё, а наўзамен – толькі паслабленьні па рэжыму (нават лічбавыя плэеры дазваляюць), рашэнне любых пытанняў, у тым ліку датэрміновае вызваленне. Чым не прыгонная гаспадарка?

Атрымліваецца, што чалавек можа рабіць шкатулкі, нарды, шахматы, гравюры, карціны, адзенне, абутак – але за бясплатна, каб нажываўся наглядчык. У выніку чалавек працы не можа ні забяспечыць сябе, ні дапамагчы сям’і, ні пакрыць выдаткі на ўтрыманне, ні пагасіць пазоў, ні назапасіць грошай да вызвалення. Любы лагер можа выйсці на самазабеспячэнне і прыбытак хоць заўтра, абы турэмшчыкі не перашкаджалі. Але дзе разруха – там дзярбан. Так што нікому з начальства гэта не трэба.

Акрамя сродкаў на рамонты, першараднае значэнне адміністрацыя надае пагашэнню пазоваў па крымінальных справах. Усюды развешаны табліцы і цэлыя стэнды з графікам, колькі кожны атрад у якім месяцы пагасіў. Уся пенітэнцыярная сістэма на гэта заменчаная. Па-першае, амністыя: яна не прымяняецца да тых, хто не пагасіў пазоў. Па-другое, зэкі якія маюць пазоў пралятаюць міма датэрміновага вызвалення (хоць па кодэксе гэта не абавязкова). Па-трэцяе, зыскавікі моцна абмежаваныя па краме: 360000 (2 базавыя велічыні) у месяц. Калі пры гэтым зэк пазбаўлены пасылак, то гэта азначае напаўгалоднае існаванне.

Іншыя палітычныя вязьні